Gorfaynta buugga: Sicirbararka Fatwada (1) – Cabdiqani Cabdillaahi Aadan

Cabdiqani Cabdillaahi Aadan

Gorfaynta buugga: Sicirbararka Fatwada: fatwadu ma lamataabtaan baa? (1)
Hordhac.

In wax la qoraa waxa ay ka timaaddaa in wax la akhriyay. Qof aan waxba akhriyini wax ma qori karo, mana yeelan karo hammo qoraal. In wax la akhriyaa waa horumar, sida ay in wax la qoraa ba horumar u tahay. Kolka ay qoraal joogto, qoraal waxtar leh in la sameeyo baa horumarku yahay, marka ay akhris taagan tahay na, akhrisku kolka wax waxtar leh la akhrinayo buu waxtar yeeshaa.

Haddii ba aanay ka badnayn ba, tobankii sannadood ee u gu danbeeyay baa dabaysha qoraal soomaalida, gaar ahaanna deegaannada Soomaaliland ka dhacaysay. Waa sunne in dheefta iyo dhaliishu isbarbar socdaan e, waxa aan qabaa laguma qadin dabayshaa qoraal, oo haba tirsanaadeene, buugaag waxtar bulsho iyo aqoon ba leh muddadaa waa ay soo baxeen; waxa se la gu foogganaa inta u gu badan waxkaqoridda mala-awaalka iyo mawduucyada ku saabsan dhiirrigalinta nafaha oo qoraha buuggan aan gorfaynayo ba, buuggiisii koowaad (Garashada Wax Laguu Gartay) dhiirrigalinta nafaha ayuu ku tacaluqay.

Run u dhawdu waxa ay tahay, in aan wali waxkaqoridda mawduucyada aqoonta ah iyo fekerka la gu dhicin oo kaalintaasi tahay barxad bannaan oo qofaf tirsani isku soo tuureen illaa imminka. Maktabadaha soomaalidu waxa ay baahi weyn u qabaan buugaag feker oo caqliga qofka soomaaliga wayddiin ka ga tagi kara iyo waliba kayd aqooneed aqoonaysan oo berri ka maalin la tixraaci karo, sida oo kale na, la ga ga maarmi karo buugaagta afafka qalaad ee maanta dantu inagu qasbayso. Waxa kale oo tani waxtar u noqonaysaa afka soomaaliga oo noqonaya af aqooneed qofka soomaaliga ahi si aqoonaysan u gu fekeri karo.
Qoraalkani waa gorfayn iyo lafagur ku aaddan buugga “Sicirbararka Fatwada: fatwadu ma lamataabtaan baa?”. Qoraagu waa Cabdicasiis Mahdi Axmed (Guudcadde) oo nin aanu saaxiib isku dheer nahay ah. 17kii febraayo 2018ka ayuu buuggu gacantayda soo galay, oo ii gu yimid Uganda. Si xiise leh baa aan u akhriyay tiraba laba goor oo kala danbeeyay.

Waa buug xaqiiqatan abbaaraya derbi la ga dhigay lamataabtaan ama ba dheh loomadhawaadaan. Waa buug feker oo isku dayaya naqdiga waxa la yidhaahdo fatwada ee wadaaddada diinta Islaamku bixiyaan; waxa uu ka abuurayaa iswayddiin, waxaa na uu dhigayaa goob naqdineed. Waxa uu buuggani furayaa albaab aan hortii la furin, taasi oo shaki la’aan tahay in la gu hiifi doono oo uu la kulmi doono dagaal ka ga yimaadda dhanka wadaaddada soomaalida oo ka dhigay waxkasta oo iyaga iyo waxa ay qoraan ama dhigaan ba ku tacaluqa lamataabtaan.

Gorfayntu, guud ahaan aqoonta iyo gaar ahaan ba waxqabadka qoran ee buugaagta marka la joogo waa agab aqooneed muhiimaddiisa leh[ ]. Gorfayntu wehel bay u tahay buugaagta iyo dhammaan ba waxqabadka qoran, mar na, waa beegaal la ga daawan karo horumarka iyo muhiimadda uu lee yahay buug daabacani.
Spink, Robins iyo Schamber (1998) baadhitaannada ay ku sameeyeen mawduucan waxa ay dhigeen aragtiyo sii balballaadhinaya fekraddii Garvey iyo Griffith (1971) ee tilmaamaysay waxa loo gu yeedhay “xidhiidhaqooneed – Scholary Communication” aragtidani waxa ay ina tusinaysaa in aqoonyahanku u wada xidhiidho hab ka duwan hababka kale ee dadku u wada sheekaysto. Xidhiidh aqooneed wax la yidhaahdo baa aqoonyahanka dhexmara baa ay yidhaahdeen. Kooxdani na (Spink, Robins iyo Schamber) waxa ay xidhiidh aqooneed aqoonyahanka dhexmara ku kordhiyeen gorfaynta buugaagta.

Hadda ba, waa maxay gorfayni haddii aynnu iswayddiino, waxa aynnu odhan karnaa waa: aqoonbaadhis, daraasayn iyo qiimayn la gu sugayo waxqabad qoran murtidiisa iyo miisaanka baahiyeed ee uu ka kafaynayo dadka ama dheh ba bulshada loo qoray, taasi oo la na miisaamayo dheef iyo dhaliil waxa uu xanbaarsan yahay. [ ]
Sida qaabgorfayneedka buugaagtu yahay ba, saddex meelood baa ay tahay in buugga la ga abbaaro kolka la gorfaynayo: 1. Qaabka uu u qoran yahay (style), 2. Waxa ku qoran (content), iyo 3. Muhiimaddiisa (merit); haddii aan sii furfuro, kolka u gu horraysa waxa gorfayntani abbaari doonta qaabka guud ee buuggu u qoran yahay, marka xigta na waxa ku qoran buugga ama dheh ba mawduuca oo aan u dul istaagi doono cutubcutub; marka saddexaad na, buuggani muhiimadda uu lee yahay iyo farriinta ama nuxurka uu xanbaarsan yahay miisaanka baahiyadeed ee ay bulshada ka kafayn karaan baa aan ku gorfayn doonaa; sidaa awgeed saddex qaybood baa aynnu u kala qaybin doonnaa iyo gunaanad.

Qaybta koowaad: gorfaynta qaabka buuggu u qoran yahay:
Haddii aan jaldiga buugga ee sare ku horreeyo, waa jaldi qurux badan oo indhoqabad leh, tayo ahaanna ma xuma tayada daabacadda buuggu. Laba sawir oo kala duwan baa gadaal iyo hore ka ga ka la sawiran buugga, kuwaas oo laba degel uu qoraagu ka soo ka la qaatay. Sawirka hore, waa laba wadaad oo laba qunbuladood oo is dhaafaya na dushooda la gu sawiray; xaaraan iyo xalaal baa ay ka la fatwoonayaan oo mid waliba tiisa ridayaa; sawirka gadaasha buugga ku sawirra na, waa wadaad “fatwadaydu waa muqaddas” haya iyo miskiin yar oo “xaram, makruuh, xaram, makruuh” la fajacsan, ilayn noloshiisii ba labadaas baa loo gu soo koobay e.
Magaca buugga:

Magaca buuggu waa “Sicirbararka Fatwada”, cinwaan hoosaadkiisu na waa “Fatwadu ma lama taabtaan baa?”. Magaca iyo mawduuca buuggu isma buuxinayaan oo in magaca buugga la gu la degdegay baa aan qabaa, ereyga “Sicir” sida qaamuuska Af Soomaaligu dhigayo [ ] waa qiime; sicirbarar na, sida qaamuuska Af Soomaaligu dhigayo waa “sicirbarar {-ka} (magic, lab, keli): lacagta oo qiimaheedu hoos u dhaco; wixii lala wareego oo sicirkoodu intii hore ka bato; dhuuniga iyo arradbeelka oo qaaliyooba”. Sida aynnu macnaha ereyga lammaan ee “Sicirbarar” ka fahmi karno waa erey suuqa ganacsigu iyo lacagtu lee yihiin oo wayddiinta mudan lihi noqonayso: mawduuca iyo ereygan suuqa ganacsigu lee yahay maxaa ka dhexeeya? Fatwada sidee baa uu sicirbarar u geli karaa? Ma lacag baa ay ahayd oo qiimaheedii hoos u dhacay? Ma dhuuni iyo alaab la la ka la wareego oo qaaliyoobay baa oo la lee yahay qiimihii hore ha la gu soo celiyo? Iwm.

Habqoraalka guud ee buugga:
Buuggu waa Af Soomaali. 173 bog oo mawduuc keli ah ka warramaya weeye. Hab iyo hannaan sare baa uu u qoran yahay. Dhanka farsamada iyo tifaftirka, inkasta oo aanu buuggu tifaftire ku qoran lahayn, hadda na, aad baa ay u fadhiyaan ama ba dheh loo fadhiisiyay. Kala hormaynta cutubyada oo qoraagu isticmaalay “I, II,III, IV,” waxa ay ahayd in uu isticmaalo: cutubka koowaad, cutubka labaad, cutubka saddexaad, cutubka afaraad. Tixraacyada iyo maraajicda si baxsan baa loo gu qoray buugga. Guud ahaan ba, qoraalka buuggu waa mid si baxsan loo diyaariyay. Hanbalyo baa aan lee yahay saaxiibkay Cabdicasiis.

Magaca buugga: Sicirbararka Fatwada: fatwadu ma lamataabtaanbaa?
Magaca qoraha: Cabdicasiis Mahdi Axmed “Guudcadde”.
Soosaaraha: Hoyga Murtida
Sannadka: 2017.
Cutub: 4
Bogagga: 173
ISBN:9781788088374
Xajmiga:6”x9”

La soco qaybaha danbe……………….
___________________________
Gorfaynta buugga: Sicirbararka Fatwada: fatwadu ma lamataabtaan baa?
Cabdiqani Cabdillaahi Aadan
Email: ccaaden@gmail.com
Kampala, Uganda.
March, 2018

Faallo reeb

Please enter your comment!
Please enter your name here