Ciyaarta Haanta – Fadli Bashiir Diiriye

Fadli Bashiir

Ciyaarta haantu, waa ciyaar dhaqameed 70kii sano ee u dambaysay ka sii dabar go’aysa gayiga Soomaaliyeed. Sida la wariyo kolkii hore waxaa laga ciyaari jiray degaanno ay ka mid yihiin: Mudug, Galgaduud, Sool iyo Nugaal. Waa ciyaar ay jeer hore ciyaari jireen rag iyo dumarba, balse markii dambe u xuub siibatay ciyaar dumarka uun u gaar ah. Sideedaba kolka ciyaaraha la joogo waxa bila oo xammaasadda u yeelaayi waa kala duwanaashaha jinsiga, oo badanaa ciyaaraha rag iyo dumarba waa ay wadaagaan. Ciyaaraha ay ka mid yihiin Buraanburka iyo haanta ayaa ah kuwa la xusi karo ee dumarka u goonnida ah.
Waxaa macquul ah kolka aad erayga “haan” maqasho in ay xasuustaada kusoo degdegto weelka qabada ama argeegta mid ahaan laga tolo, reer guuraaguna uu caanaha iyo biyaha ku shuban jiray. Waa gartaa, oo xidhiidh ayaa ka dhexeeya labada haan. Haantu waa isla haantii, ujeeddada labada jeer loo adeegsadaase kala duwan, walibana si door ah. haantu sida aynu kor ku xusnay mar waa weel biyaha iyo caanaha lagu shubto, jeer kalena waxaa loogu yeeraa ciyaar ay mudda hore soomaalidu ciyaari jirtay. Waa tan dambe tan aynnu qoraalkeennaan uga dan leennahay. Haantu sacab iyo jaan midna ma leh, waxa ayse leedahay durbaan iyo jiib, oo gabadha qaadaysa heesta ma ahan e, dumarka kale ee goobta isugu yimid waxa ay ugu jiibiyaan erayga “Hee”

Gabay ka mid ah gabayada ugu cuddoon, kolka laga hadlayo gabayada dira -diraha iyo beelaysiga ku sallaysan, ayaa waxaa lahaa gabyaagii la oran jiray Cali Aadan Gorayo (Cali-Dhuux), gabaygaas waxaa laga dhex fahmi karayaa in mudda horeba ay ciyaarta haantu isku beddeshay ciyaar dumarka uun u gaar ah. Waa gabaygii ku jiray Silsiladdii Halac-Dheere la magac baxday, waana gabaygii ay tixihiisa ka mid ahaayeen:
Habkaad yeel ileedahay haddaan kugu hoggaan raaco
Haway kollay tihiyo mid gaahoor leh baan noqone
Waa laygu wada hoobbalayn heesta dhaantada e
Haweenkiyo carruurtaa I oran haatuf baa yimide
Hareeraha intii layga galo yaa haan la ii xidahne
Dabadeedna waa lay horay Halac sidiisiiye

Koox dumar ah oo oodwadaag ah ayaa goor habeen ah ku ballami jiray meel aan ka fogayn xeryaha. Middood ayaa horay usii qaadan jirtay haan, halka mid kalena ay harag dhawaan orgi ama waxar laga siibay ay kasoo qaadi jirtay. Haanta ayaa inta god la qodo salka loo galin jiray, dabadeedna haraggii qoyanaa ayaa afka lagaga giijin jiray, waxaana loo is ticmaali jiray durbaan ahaan.
Ujeeddo ahaan, waxaa haanta loo ciyaaraa in laga dhigo goob haasaawe, oo ay ku kulmaan dhallinta gayaanka ahi. Jeer kale waa goob ay isku ammaanto, ama ay ku ammaanto reerkeeda, gabdha heesta tirinaysaayi.
Gabadha heesaysa ayaa badanaa inta ay labada lugeed dhex gashato haanta kaga daryaamin jirtay, iyada oo ku heesaysa erayo ay ka mid ahaayeen:

Daryaan haanyahay daryaan
Daryaan oo diririglee
Daryaan dooxada ka yeedh
Daryaan duul maqan u yeedh

Gabdhii laashimadda ahayd ayaa kol kale sheegaysa in ay in mudda ahba madasha fadhiday, oo ciyaarta tumaysay, waxa ayna oranaysaa:

Tan iyo fiid waan fadhiyey
Filkay uma foolxumayn
Fagaaraha kama baqayn
Intaa fiirsaan lahaa
Nin fiirsaday waa fariid
Facaa dhowrbaan lahaa

Dhaqank soomalida siyaabaha gabdha loo guursado ayaa uu kudaray, qaab geed fariisi la yiraahdo. Waa qaab ninku inta uu gabadh ka helo uu reer keeda ka doonayo, gabadhaas laba mid ba waa ay noqan kartaa:in ay wada hadleen wiilka iyo in gabadha oo aan ogayn loosoo geed fariisto. Qaabka dambe badanaa odayaasha geela leh ayaa ku caana maala. Gabadh malaha sidaasi ku dhacday oo goobta ciyaarta joogta ayaa cabashadeeda soo gudbisa oo tiraahda:

Waxaan odayada ku nacay
I toobtooboo I tiif
Sinaha toobin iga saar
Dabkuna yuu iga bakhtiyin

Markaas ayaa ay caddaysaa in aanay u qalmin odayga. Ammaan ayaa ay isugu dhaqaaqdaa waxa ayna tiraahdaa:
Ma soo lulay labiyo laba
Ma soo lulay gacanta midig
Ma soo lulay laafyihii
Ma soo lulay luqunta dheer
Ma soo lulay labada garab

Waxa laga soo qaatay buugga Jiib iyo Jaan
Waxa qoray: Fadli Bashiir Diiriye

Tixraac:
Axmed F. Cali “ Idaajaa”, barnaamijka hiddaha iyo dhaqanka ee VOA.
Xaawo-Kiin Xasan-Farkolan.

Faallo reeb

Please enter your comment!
Please enter your name here